Podstawowym celem demokracji bezpośredniej powinno być urzeczywistnianie interesu narodowego rozumianego jako trwałe dobro całej wspólnoty obywatelskiej. Obejmuje ono suwerenność państwa, bezpieczeństwo jego mieszkańców, ochronę praw i wolności, rozwój gospodarczy, zachowanie dziedzictwa kulturowego oraz odpowiedzialność za przyszłe pokolenia. W takim ujęciu bezpośrednie sprawowanie władzy przez obywateli wymaga zarówno możliwości podejmowania decyzji, jak i zabezpieczenia ich niezależności przed podporządkowaniem obcym lub wrogim grupom interesu.

Interes narodowy należy rozumieć jako dobro wszystkich obywateli współtworzących państwo, z uwzględnieniem ich zróżnicowanych doświadczeń, przekonań i potrzeb. Żadna partia, instytucja ani grupa społeczna nie może zawłaszczać prawa do jego definiowania. Jego treść powinna być wypracowywana w otwartej debacie, w ramach zasad konstytucyjnych i z poszanowaniem praw każdego człowieka.

Demokracja bezpośrednia może skutecznie funkcjonować, jeżeli obywatele posiadają wiedzę potrzebną do oceny spraw publicznych, rozumieją odpowiedzialność za wspólnotę i dysponują rzeczywistymi możliwościami rozstrzygania. Społeczeństwo zdolne rozumieć konsekwencje własnych wyborów może świadomie określać kierunek rozwoju państwa oraz kontrolować osoby wykonujące zadania publiczne.

Wymaga to właściwego rozumienia wykształcenia. Liczba dyplomów nie jest wystarczającą miarą dojrzałości obywatelskiej. Znaczenie mają przede wszystkim umiejętność krytycznego myślenia, odróżniania faktów od opinii, porównywania źródeł oraz rozpoznawania interesów stojących za politycznymi propozycjami. Potrzebna jest również gotowość do zmiany własnego stanowiska, gdy przeczą mu wiarygodne dowody.

Obywatel nie musi być specjalistą we wszystkich dziedzinach. Powinien jednak rozumieć podstawowe zależności: że wydatki publiczne wymagają finansowania, zadłużenie obciąża przyszłe dochody, bezpieczeństwo ma swoją cenę, a decyzje gospodarcze przynoszą określone korzyści i koszty. Potrzebuje też świadomości, że polityka międzynarodowa obejmuje współpracę i rywalizację, zaś interesy państw mogą być zbieżne w jednej sprawie i rozbieżne w innej.

Tak przygotowane społeczeństwo może oceniać propozycje dotyczące podatków, usług publicznych, infrastruktury czy zobowiązań międzynarodowych. Potrafi pytać, kto skorzysta na danej decyzji, kto poniesie jej koszty oraz jakie będą jej następstwa dla samodzielności państwa i warunków życia kolejnych pokoleń. Edukacja obywatelska staje się tym samym jednym z fundamentów suwerenności.

Doświadczenie Szwajcarii pokazuje, że regularne podejmowanie decyzji przez obywateli może być trwałym elementem ustroju. Inicjatywy ludowe umożliwiają proponowanie zmian konstytucyjnych, a referenda pozwalają rozstrzygać określone sprawy i zakwestionować uchwalone ustawodawstwo. Mechanizmy te współistnieją z parlamentem, rządem i administracją. Potwierdza to możliwość połączenia reprezentacji politycznej z bezpośrednim wpływem społeczeństwa, choć nie dowodzi nieomylności poszczególnych rozstrzygnięć.

Istotnych argumentów dostarczają również badania nad udziałem obywateli w podejmowaniu decyzji. OECD, analizując blisko trzysta procesów deliberacyjnych, wskazała możliwości poprawy polityk publicznych dzięki uczestnictwu osób, które otrzymują informacje, czas na namysł i możliwość dyskusji. Panele obywatelskie różnią się od powszechnego referendum, lecz ich doświadczenia wspierają ważną przesłankę: zdolność do rozważania złożonych problemów można rozwijać przez odpowiednią organizację debaty.

Wiedzy powinna towarzyszyć świadomość państwowa. Znajomość historii, tradycji i norm społecznych pomaga dostrzec ciągłość wspólnoty oraz odpowiedzialność za jej przyszłość. Obywatele powinni rozumieć znaczenie sprawnych instytucji, bezpieczeństwa gospodarczego, infrastruktury strategicznej i zdolności państwa do samodzielnego działania. Ochrona tych wartości może wymagać zarówno niezależności w określonych dziedzinach, jak i korzystnej współpracy międzynarodowej.

Swobodna wola obywateli jest warunkiem rzeczywistej demokracji bezpośredniej. Jeżeli kierunek debaty i wynik głosowania zostają podporządkowane ukrytemu finansowaniu, korupcji, szantażowi, fałszowaniu informacji albo ingerencji w system głosowania, suwerenność społeczeństwa zostaje naruszona. Dlatego ochrona przed takimi działaniami powinna należeć do podstawowych obowiązków państwa.

W proponowanym modelu zabezpieczenia te powinny obejmować jawność finansowania kampanii i działalności politycznej, ujawnianie rzeczywistych sponsorów oraz konfliktów interesów, przejrzystość lobbingu i kontrolę nad wykorzystywaniem środków pochodzących z zagranicy. Konieczne byłyby również niezależny nadzór nad głosowaniem, odporność systemów informatycznych, możliwość sprawdzenia prawidłowości wyników oraz skuteczne ściganie przekupstwa i potajemnych operacji wpływu.

Obywatel powinien móc ustalić, kto przygotował określoną propozycję, kto zapłacił za jej promocję, na jakich danych ją oparto i jakie podmioty odniosą korzyści z jej przyjęcia. Takie wymagania powinny dotyczyć zarówno zagranicznych organizacji, jak i krajowych pośredników działających na ich rzecz. Krajowe pochodzenie podmiotu nie wyklucza bowiem podporządkowania jego działalności zewnętrznym interesom.

Jednocześnie określenie „wroga grupa interesu” musi odnosić się do udokumentowanych działań godzących w bezpieczeństwo, prawa obywateli lub niezależność procesu decyzyjnego. Samo zagraniczne pochodzenie, krytyka rządu czy odmienny pogląd polityczny nie stanowią takiego dowodu. Ograniczenia służące ochronie państwa powinny być precyzyjne, proporcjonalne i podlegać niezależnej kontroli sądowej. W przeciwnym razie hasło obrony interesu narodowego mogłoby zostać wykorzystane do uciszania obywateli.

W proponowanym ustroju partie polityczne powinny stanowić kwintesencję potrzeb, wartości i uzasadnionych interesów społeczności funkcjonujących w ramach wspólnego bytu państwowego. Ich zakorzenienie w społeczeństwie powinno znajdować wyraz w stałym kontakcie z obywatelami, rozpoznawaniu problemów i przekładaniu doświadczeń społecznych na konkretne propozycje.

Partie powinny pełnić funkcję szczególnego rodzaju think tanków — społecznych ośrodków analizy i myśli programowej, tworzących propozycje różnych rozwiązań funkcjonowania państwa dla dobra ogółu. Jest to postulat ustrojowy dotyczący ich pożądanej roli

Działalność tych ośrodków obejmowałaby rozpoznawanie problemów, opracowywanie wariantów rozwiązań i ocenianie ich następstw. Partie łączyłyby wiedzę ekspertów z doświadczeniem mieszkańców, pracowników, przedsiębiorców i organizacji społecznych. Każda propozycja powinna wskazywać cele, koszty, źródła finansowania, przewidywane korzyści, ryzyka oraz wpływ na różne grupy obywateli i niezależność państwa.

Rola partii ograniczałaby się do przygotowywania, przedstawiania i uzasadniania propozycji. Rozstrzygnięcie należałoby do obywateli, a wykonanie przyjętych decyzji — do odpowiedzialnych i podlegających kontroli organów państwa. Program partyjny stanowiłby ofertę poddaną publicznej ocenie. Samo poparcie dla partii nie oznaczałoby zgody na automatyczne wdrożenie wszystkich jej pomysłów.

Konkurencja między partiami przyjmowałaby przede wszystkim postać konkurencji jakości propozycji. Obywatel mógłby poprzeć rozwiązanie gospodarcze jednego ośrodka, projekt edukacyjny drugiego i propozycję organizacji ochrony zdrowia trzeciego. Partie nie posiadałyby monopolu na inicjowanie zmian: odpowiednie możliwości powinny przysługiwać także obywatelom, stowarzyszeniom i innym środowiskom społecznym.

Warunkiem wiarygodności takich ośrodków byłyby przejrzystość finansowania, demokracja wewnętrzna, jawność metod analizy oraz gotowość do publicznej krytyki i poprawiania błędów. Ich związki finansowe i organizacyjne z podmiotami zagranicznymi powinny być ujawniane w zakresie pozwalającym ocenić niezależność przedstawianych propozycji. Społeczeństwo musi mieć możliwość rozpoznania, czy deklarowana troska o dobro wspólne znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistych celach projektu.

Poszczególne społeczności mogą mieć odmienne interesy gospodarcze, regionalne i światopoglądowe. Zadaniem partii byłoby ich wyrażanie i uzgadnianie z dobrem całego państwa. Interes narodowy jako całość wymaga uwzględniania również tych obywateli, którzy pozostają w mniejszości lub nie dysponują silną reprezentacją. Większość nie powinna wykorzystywać swojej przewagi do trwałego pozbawiania innych równych praw i możliwości udziału w życiu publicznym.

Skuteczność demokracji bezpośredniej zależy także od jakości procedur. Pytania referendalne powinny być jasne, skutki rozstrzygnięcia znane z wyprzedzeniem, a argumenty stron dostępne obywatelom. Potrzebne są bezstronna organizacja głosowania, przejrzyste finansowanie kampanii i możliwość odwołania się od naruszeń. Komisja Wenecka wskazuje takie gwarancje wraz z koniecznością poszanowania praworządności i praw podstawowych.

Jasnego określenia wymagałby zakres spraw rozstrzyganych bezpośrednio oraz kompetencje organów odpowiedzialnych za bieżące zarządzanie. Administracja potrzebuje ciągłości działania i określonego zakresu samodzielności. Powinna działać w granicach udzielonego mandatu, przedstawiać wyniki swojej pracy i podlegać rozliczeniu przez obywateli.

Nawet dobrze wykształcone społeczeństwo może ulegać emocjom lub błędnym informacjom. Dlatego wolność krytyki, dostęp do różnorodnych źródeł, ochrona praw mniejszości i możliwość pokojowej zmiany decyzji pozostają niezbędne. Edukacja powinna być powszechnie dostępna, a prawo głosu nie może zależeć od dyplomu ani od urzędowej oceny patriotyzmu. Świadomość państwowa ma budować wspólną odpowiedzialność przy zachowaniu swobody sporu o najlepsze rozwiązania.

Demokracja bezpośrednia powinna służyć trwałemu interesowi całego narodu poprzez zapewnienie obywatelom rzeczywistej, świadomej i niezależnej władzy nad kierunkiem rozwoju państwa. W proponowanym modelu partie dostarczałyby rzetelnie opracowanych propozycji, obywatele dokonywaliby wyboru, a organy państwowe odpowiadałyby za wykonanie decyzji. Ochrona tego procesu przed obcą ingerencją, korupcją i zawłaszczeniem przez jakąkolwiek grupę interesu stanowiłaby integralną część ochrony suwerenności.

Opublikowaliśmy artykuł, w którym stawiamy pytanie, czy demokracja bezpośrednia jest rzeczywistym rozwiązaniem problemu władzy Narodu, czy też pozostaje jedynie kolejną formą udziału obywateli w systemie, w którym zasadnicze decyzje nadal podejmują wybrane przez nas struktury polityczne.

Próbujemy też odpowiedzieć na ważniejsze pytanie: jak Naród może rzeczywiście wykonywać swoją władzę zwierzchnią, o której mówi art. 4 Konstytucji RP?

👉 Przeczytaj artykuł: „Demokracja bezpośrednia czy rzeczywista Władza Zwierzchnia Narodu?”
Czytaj artykuł na myPolacy

Zapraszamy do dyskusji.

Nie chodzi nam o to, aby wszyscy z góry zgodzili się z przedstawioną tezą. Chodzi o rzeczową rozmowę. Można się zgadzać, można polemizować, można wskazywać błędy i proponować inne rozwiązania.

W dyskusji warto odnosić się do konkretnych argumentów przedstawionych w artykule.

Konstytucja mówi jasno: „Władza zwierzchnia należy do Narodu.”
Ale czy my, obywatele, rzeczywiście mamy możliwość tę władzę sprawować?

To właśnie pytanie leży u podstaw przedstawionego projektu ustawy o Władzy Zwierzchniej Narodu.

Nie chcemy kolejnej dyskusji prowadzonej wyłącznie przez sprawujących władzę, partie czy tzw. "ekspertów". Chcemy rozmawiać o tym, jak oddać obywatelom realny wpływ na najważniejsze sprawy państwa.

Projekt jest propozycją. Nie jest dogmatem i nie jest dziełem zamkniętym. Dlatego otwieramy ten temat i zapraszamy do dyskusji.

Czy proponowane rozwiązania rzeczywiście dają Narodowi większą możliwość sprawowania władzy?

Co jest w projekcie dobre? Co należy zmienić? Czego brakuje? A może są rozwiązania, z którymi się zdecydowanie nie zgadzacie?

Piszcie. Krytykujcie. Proponujcie własne rozwiązania.

To ma być nasza wspólna rozmowa o tym, jak powinna wyglądać Polska, w której władza naprawdę należy do Narodu.

Link do projektu ustawy o Władzy Zwierzchniej  https://mypolacy.net.pl…….ustawa-o-strukturze-organizacyjnej……/

przede wszystkim możliwość odwoływania posłów i radnych przez wyborców.

Art. 2 ust. 2 stanowił, że przedstawiciele w Sejmie i radach narodowych:

„są odpowiedzialni przed swymi wyborcami i mogą być przez nich odwoływani”.

To element bezpośredniej kontroli obywateli nad przedstawicielami: wyborcy mogliby zakończyć ich mandat przed upływem kadencji. Uzupełniały go:

• Art. 87 — obowiązek zdawania wyborcom sprawy z pracy posła lub radnego oraz działalności organu, do którego został wybrany.
• Art. 88 — odesłanie do ustawy określającej między innymi tryb odwoływania posłów i członków rad narodowych.

Jednocześnie art. 2 ust. 1 ustanawiał sprawowanie władzy przez przedstawicieli. Dlatego precyzyjnie można mówić o systemie przedstawicielskim zawierającym konstytucyjny element bezpośredniej kontroli wyborców. Obowiązek sprawozdawczy wspierał tę kontrolę, choć sam nie był bezpośrednim podejmowaniem decyzji. Pierwotny tekst z 1952 roku nie przewidywał referendum ani obywatelskiej inicjatywy ustawodawczej. <a href=" usunięto odnośnik " target="_new">Tekst konstytucji — art. 2, 87 i 88

<img class="size-medium wp-image-1259 alignleft" src=" usunięto odnośnik " alt="" width="300" height="169" />

Skąd się wzięły elementy demokracji bezpośredniej w konstytucji komunistycznej PRL z 1952 roku

takie rozwiązania miały korzenie w samej tradycji socjalistycznej i komunistycznej. Odwoływalność przedstawicieli miała zapewniać stałą kontrolę pracujących nad władzą. Jej obecność w konstytucji wynikała zarówno z tej idei, jak i z przejęcia radzieckiego wzorca oraz potrzeby uzasadnienia władzy jako „ludowej”.

Pierwszą przesłanką była nieufność wobec usamodzielniania się rządzących. Marks, opisując Komunę Paryską z 1871 roku, pozytywnie oceniał wybieralność i odwoływalność jej członków. Towarzyszyła temu zasada wynagradzania funkcjonariuszy publicznych na poziomie robotniczym. Chodziło o przeciwdziałanie powstawaniu uprzywilejowanej warstwy urzędników i polityków, oddzielonej od społeczeństwa.

Drugą była koncepcja stałej odpowiedzialności przedstawiciela przed wyborcami. Według niej obywatel powinien mieć wpływ na reprezentanta przez całą kadencję. Lenin w projekcie dekretu z listopada 1917 roku uznawał prawo odwołania wybranych przedstawicieli za warunek rzeczywiście demokratycznego przedstawicielstwa. Była to zatem wyraźnie sformułowana zasada doktrynalna, wcześniejsza od konstytucji stalinowskich. [<a href=" usunięto odnośnik " target="_new">Lenin, projekt dekretu o prawie odwołania w listopadzie 1917 roku (według kalendarza juliańskiego)

Trzecią przesłanką był konkretny wzorzec konstytucyjny. Artykuł 142 Konstytucji ZSRR z 1936 roku przewidywał obowiązek sprawozdawania przez deputowanego swojej działalności i możliwość odwołania go decyzją większości wyborców, w trybie ustawowym. Polskie przepisy z 1952 roku odpowiadały temu rozwiązaniu. Ich obecność była więc częścią przejmowania radzieckiego modelu ustrojowego.

Czwartą była potrzeba wykazania, że państwo zapewnia pracującym rzeczywistą władzę. Możliwość odwołania posła dobrze pasowała do deklaracji, że przedstawiciele pozostają podporządkowani obywatelom. Można ją zatem interpretować również jako środek legitymizacji ustroju: zapis potwierdzał obraz państwa, który władze przedstawiały społeczeństwu. Nie pozwala to jednak ustalić, na ile każdy z autorów kierował się przekonaniem ideowym, a na ile polityczną użytecznością przepisu.

Pozostawało zasadnicze napięcie: kontrola przedstawicieli przez obywateli współistniała w doktrynie z kierowniczą rolą partii, która przypisywała sobie reprezentowanie interesów klasy robotniczej. Już Konstytucja ZSRR z 1936 roku łączyła odwoływalność deputowanych z uznaniem partii komunistycznej za kierowniczy ośrodek organizacji społecznych i państwowych. Taki model zakładał uczestnictwo obywateli w ramach ustalonego kierunku politycznego.

W Polsce szczególnie wymowna była sprawa wykonania tych zasad. Prawnik Zdzisław Jarosz wskazywał, że ordynacje z 1952, 1954 i 1956 roku nie ustanawiały ogólnej procedury odwoływania przedstawicieli; ograniczone rozwiązanie dla radnych gromadzkich wprowadzono osobno w 1954 roku. Prawo wpisano więc do konstytucji, ale początkowo nie zapewniono mu ogólnego mechanizmu stosowania. To konkretny przykład rozchodzenia się idei obywatelskiej kontroli z organizacją ówczesnego państwa.

Wobec czterech wyżej wymienionych przesłanek, grupa członków Konfederacji na Rzecz Reform Ustrojowych dokonali próbę przeredagowania Konstytucji z 1952 roku.

Próba przeredagowania Konstytucji z 1952 roku w kierunku demokracji bezpośredniej znajduje uzasadnienie w zawartej w niej zasadzie odpowiedzialności przedstawicieli przed wyborcami. Artykuł 2 ust. 2 przewidywał możliwość odwoływania posłów i radnych, a artykuły 87 i 88 uzupełniały ją obowiązkiem sprawozdawczym oraz zapowiedzią ustawowego określenia procedury odwołania. Przepisy te mogą stanowić historyczny punkt wyjścia do projektu, w którym obywatele zachowują skuteczną kontrolę nad powierzonym mandatem przez całą kadencję.

Podstawą takiego przedsięwzięcia byłoby rozwinięcie zasady, że powierzenie komuś sprawowania władzy nie oznacza zrzeczenia się wpływu na jej wykonywanie. Jeżeli przedstawiciel odpowiada przed wyborcami, powinni oni dysponować dostępną procedurą jego rozliczenia i odwołania. Konstytucja powinna określać podstawowe warunki uruchomienia tej procedury oraz gwarantować jej przeprowadzenie po spełnieniu wymagań, bez uzależniania decyzji od zgody zainteresowanych władz.

Integralną częścią przebudowy byłoby usunięcie wszelkich zapisów opartych na komunistycznej dialektyce, ideologii walki klas i uprzywilejowaniu określonych grup społecznych. W ich miejsce należałoby wprowadzić zasady i mechanizmy demokracji bezpośredniej, oparte na zwierzchnictwie ogółu obywateli, równości praw politycznych, pluralizmie oraz skutecznej kontroli społecznej nad organami państwa.

Suwerenem powinna zostać cała wspólnota równoprawnych obywateli. Wymagałoby to zastąpienia klasowego określenia podmiotu władzy zasadą równości politycznej wszystkich obywateli, niezależnie od zawodu, sytuacji majątkowej, światopoglądu czy przynależności organizacyjnej. Żadna partia ani grupa społeczna nie mogłaby posiadać uprzywilejowanego prawa do wypowiadania się w imieniu całego społeczeństwa. Źródłem uprawnienia do sprawowania władzy byłaby swobodnie wyrażona wola obywateli.

Przejście do demokracji bezpośredniej wymagałoby rozwinięcia kontroli nad przedstawicielami w prawo do samodzielnego rozstrzygania spraw publicznych. Dlatego projekt powinien obejmować obywatelską inicjatywę ustawodawczą, wiążące referenda uruchamiane przez obywateli oraz możliwość poddania uchwalonej ustawy pod głosowanie powszechne. Byłyby to nowe rozwiązania, wykraczające poza zakres pierwotnego tekstu i nadające zasadzie społecznego zwierzchnictwa konkretny wymiar.

Doświadczenie opisane w historii Konstytucji z 1952 roku uzasadnia szczególną troskę o wykonalność nowych przepisów. Uprawnienia obywatelskie powinny otrzymać jednoznaczne procedury, terminy i niezależną ochronę sądową. Rzetelna informacja, jawność finansowania kampanii i ochrona praw mniejszości umożliwiałyby podejmowanie świadomych decyzji oraz chroniły równe uczestnictwo w życiu publicznym.

Usunięciu komunistycznych uzasadnień ideologicznych powinna towarzyszyć odrębna ocena poszczególnych praw społecznych i gospodarczych. O ich zachowaniu decydowałaby zgodność z dobrem wspólnym, prawami człowieka i zasadą równego traktowania. Pozwoliłoby to oprzeć obowiązki państwa wobec obywateli na uniwersalnych podstawach, wolnych od podziałów klasowych.

W takiej konstrukcji parlament nadal przygotowywałby ustawy i kontrolował administrację, a obywatele mogliby inicjować rozstrzygnięcia, zatwierdzać je lub odrzucać oraz odwoływać przedstawicieli. Zakres tych kompetencji należałoby jasno określić, aby zapewnić zarazem społeczne zwierzchnictwo i sprawność działania państwa.

Przeredagowanie miałoby charakter zasadniczej przebudowy, prowadzącej do powstania nowego projektu konstytucyjnego. Historyczna idea odpowiedzialności przedstawicieli przed wyborcami zostałaby rozwinięta w system precyzyjnie określonych i wykonalnych uprawnień obywatelskich. Wartość tego projektu zależałaby od tego, czy zapewnia społeczeństwu rzeczywistą możliwość decydowania, rozliczania rządzących i ochrony własnych praw.

Rozdział 1.
USTRÓJ POLITYCZNY

Artykuł 1

1. Rzeczpospolita Polska jest państwem demokracji bezpośredniej.

2. W Rzeczypospolitej Polskiej władza należy do Narodu.

Artykuł 2

1. Naród sprawuje władzę państwową przez mechanizmy demokracji bezpośredniej, w tym przez przedstawicieli wybieranych do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do rad narodowych w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym.

2. Przedstawiciele obywateli w Sejmie Rzeczypospolitej Polskiej i w lokalnych radach narodowych są odpowiedzialni przed swymi wyborcami i mogą być przez nich odwoływani.

Artykuł 3
Rzeczpospolita Polska:

1. stoi na straży praw obywatelskich, zabezpiecza wolność przed siłami wrogimi demokracji,

2. zapewnia rozwój i nieustanny wzrost potencjału kraju przez innowacje, przez likwidację zacofania gospodarczego, technicznego i kulturalnego,

3. organizuje gospodarkę rynkową z uwzględnieniem partycypacji obywatelskiej, opierając się na przedsiębiorstwach stanowiących własność prywatną i społeczną,

4. wspiera sprawiedliwość społeczną i przeciwdziała nierównościom,

5. zabezpiecza stały wzrost dobrobytu, zdrowotności i poziomu kulturalnego obywateli,

6. zapewnia wszechstronny rozwój kultury narodowej.

Artykuł 4

1. Prawa Rzeczypospolitej Polskiej są wyrazem interesów i woli Narodu.

2. Ścisłe przestrzeganie praw Rzeczypospolitej Polskiej jest podstawowym obowiązkiem każdego organu państwa i każdego obywatela.

3. Wszystkie organy władzy i administracji państwowej działają na podstawie przepisów prawa.

Artykuł 5
Wszystkie organy władzy i administracji państwowej opierają się w swej działalności na świadomym, czynnym współdziałaniu obywateli i obowiązane są:

1. zdawać społeczeństwu sprawę ze swej działalności,

2. uważnie rozpatrywać i uwzględniać słuszne wnioski, zażalenia i życzenia obywateli w myśl obowiązujących ustaw,

3. wyjaśniać obywatelom zasadnicze cele i wytyczne polityki państwa w poszczególnych dziedzinach działalności państwowej, gospodarczej i kulturalnej.

Artykuł 6
Siły zbrojne Rzeczypospolitej Polskiej stoją na straży suwerenności i niepodległości Narodu Polskiego, jego bezpieczeństwa i pokoju.

Rozdział 2.
USTRÓJ SPOŁECZNO-GOSPODARCZY

Artykuł 7

1. Rzeczpospolita Polska, opierając się na społecznym nadzorze nad kluczowymi środkami produkcji, wymiany, komunikacji i kredytu, rozwija życie gospodarcze i kulturalne kraju z uwzględnieniem partycypacyjnego planowania obywatelskiego, w szczególności przez rozbudowę nowoczesnego przemysłu państwowego i prywatnego, rozstrzygającego czynnika w przekształcaniu stosunków społeczno-gospodarczych.

2. Państwo prowadzi politykę handlu zagranicznego w oparciu o zasady demokracji bezpośredniej i przejrzystości.

3. Zasadniczym celem polityki gospodarczej Rzeczypospolitej Polskiej, kształtowanej z udziałem obywatelek i obywateli, jest stały rozwój potencjału kraju, nieustanne podnoszenie poziomu życiowego obywateli, umacnianie siły, obronności i niezależności Ojczyzny.

Artykuł 8
Mienie ogólnonarodowe: złoża mineralne, wody, lasy państwowe, kopalnie, drogi, transport kolejowy, wodny i powietrzny, środki łączności, banki, państwowe zakłady przemysłowe, państwowe gospodarstwa rolne, państwowe przedsiębiorstwa handlowe, przedsiębiorstwa i urządzenia komunalne – podlega szczególnej trosce i opiece państwa oraz wszystkich obywateli, a decyzje o jego zarządzaniu podejmowane są z udziałem społeczności lokalnych.

Artykuł 9

1. Rzeczpospolita Polska wzmacnia spójnię gospodarczą między miastem i wsią na podstawie współpracy obywateli.

2. W tym celu Rzeczpospolita Polska zapewnia nieustanny wzrost produkcji przemysłu państwowego i prywatnego, służącej wszechstronnemu zaspokajaniu potrzeb wytwórczych i konsumpcyjnych ludności wiejskiej, jednocześnie z udziałem obywateli wpływając na stały wzrost towarowej produkcji rolniczej, która zaopatruje przemysł w surowce, a ludność miejską w żywność.

Artykuł 10

1. Rzeczpospolita Polska otacza opieką indywidualne gospodarstwa rolne i udziela im pomocy – w celu zwiększania produkcji, podwyższania poziomu rolniczo-technicznego oraz podniesienia ich dobrobytu.

2. Rzeczpospolita Polska udziela szczególnego poparcia i wszechstronnej pomocy powstającym na zasadzie dobrowolności rolniczym spółdzielniom produkcyjnym – jako formom gospodarki zespołowej. Dzięki zastosowaniu metod najbardziej wydajnej wspólnej uprawy i mechanizacji pracy gospodarka zespołowa umożliwia obywatelom osiągnięcie przełomu w produkcji oraz szybkiego i znacznego podniesienia dobrobytu i kultury na wsi.

3. Głównymi formami poparcia i pomocy państwa dla rolniczych spółdzielni produkcyjnych są: dostęp do nowoczesnej techniki oraz preferencyjne kredyty państwowe, przy czym warunki tych form konsultowane są z obywatelami.

Artykuł 11
Rzeczpospolita Polska popiera rozwój form ruchu spółdzielczego w mieście i na wsi oraz udziela mu wszechstronnej pomocy w wypełnianiu jego zadań, a własności spółdzielczej zapewnia szczególną opiekę i ochronę.

Artykuł 12
Rzeczpospolita Polska uznaje i ochrania na podstawie obowiązujących ustaw indywidualną własność i prawo dziedziczenia ziemi, budynków i innych środków produkcji należących do obywateli.

Artykuł 13
Rzeczpospolita Polska poręcza całkowitą ochronę oraz prawo dziedziczenia własności osobistej obywateli.

Artykuł 14

1. Praca jest prawem, obowiązkiem i sprawą honoru każdego obywatela. Pracą swoją, przestrzeganiem dyscypliny pracy, współpracą i doskonaleniem jej metod obywatelki i obywatele wzmacniają siłę i potęgę Ojczyzny oraz podnoszą dobrobyt narodu.

2. Osoby szczególnie zasłużone w pracy otoczone są powszechnym szacunkiem narodu.

3. Rzeczpospolita Polska coraz pełniej wprowadza w życie zasadę równości i powszechnej sprawiedliwości , gwarantując godne warunki dla wszystkich obywateli.

Rozdział 3.
NACZELNE ORGANY WŁADZY PAŃSTWOWEJ

Artykuł 15

1. Władzę ustawodawczą sprawuje Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, władzę wykonawczą Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.

2. Sejm jako najwyższy wyraziciel woli Narodu, urzeczywistnia suwerenne prawa narodu w zakresie stanowienia prawa.

3. Sejm uchwala ustawy oraz sprawuje kontrolę nad działalnością Prezydenta i innych organów administracji państwowej w zakresie określonym ustawami.

4. Narodowi przysługuje prawo weta wobec ustaw uchwalonych przez Sejm, wykonywane w trybie referendum ogólnokrajowego.

Artykuł 16

1. Posłów na Sejm wybierają obywatele w jednomandatowych okręgach wyborczych w systemie głosowania alternatywnego (rankingowego), w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym.

2. Ważność wyboru posła stwierdza Sejm.

3. Poseł podlega odpowiedzialności karno-sądowej na zasadach określonych w ustawach, na równi z każdym obywatelem. W przypadku przestępstw kryminalnych zagrożonych karą pozbawienia wolności od 3 lat, poseł może być pociągnięty do odpowiedzialności karno-sądowej bez konieczności uzyskiwania zgody Sejmu.

4. Posłowie mogą być odwoływani przed upływem kadencji w trybie referendów lokalnych przeprowadzanych na wniosek co najmniej 10% uprawnionych do głosowania w danym okręgu wyborczym.

Artykuł 17

1. Sejm obraduje na sesjach. Sesje Sejmu zwołuje Prezydent co najmniej dwa razy do roku. Prezydent obowiązany jest zwołać sesję również na pisemny wniosek jednej trzeciej ogólnej liczby posłów.

2. Pierwsza sesja nowoobranego Sejmu powinna być zwołana w ciągu miesiąca od dnia wyborów.

Artykuł 18

1. Sejm wybiera ze swego grona Marszałka, wicemarszałków i komisje.

2. Marszałek lub w jego zastępstwie wicemarszałek kieruje obradami i czuwa nad tokiem prac Sejmu.

3. Obrady Sejmu są jawne. Sejm może uchwalić tajność obrad, jeżeli wymaga tego dobro państwa.

4. Porządek prac Sejmu, rodzaj i liczbę komisji określa regulamin uchwalony przez Sejm.

Artykuł 19

1. Sejm uchwala plany gospodarcze na okresy kilkuletnie, opracowywane z udziałem obywatelskich konsultacji.

2. Sejm uchwala corocznie budżet państwa na wniosek Prezydenta.

Artykuł 20

1. Inicjatywa ustawodawcza przysługuje Prezydentowi, posłom oraz obywatelom w trybie inicjatywy obywatelskiej (co najmniej 100 000 podpisów).

2. Ustawy uchwalone przez Sejm podpisuje Prezydent. Prezydent może, w terminie 30 dni, odmówić podpisania ustawy i przekazać ją Sejmowi do ponownego rozpatrzenia. Sejm może odrzucić weto Prezydenta większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

3. Ogłoszenie ustawy w Dzienniku Ustaw zarządza Prezydent.

4. Narodowi przysługuje prawo weta wobec każdej ustawy uchwalonej przez Sejm. Prawo weta wykonuje się w trybie referendum ogólnokrajowego, zarządzanego na wniosek co najmniej 5% uprawnionych do głosowania, złożony w terminie 30 dni od dnia ogłoszenia ustawy.

5. W przypadku zarządzenia referendum, ustawa wchodzi w życie, jeżeli w głosowaniu wzięło udział co najmniej 30% uprawnionych do głosowania, a większość ważnie oddanych głosów opowie się za jej utrzymaniem. W przeciwnym razie ustawa traci moc.

Artykuł 21

1. W razie opieszałości Sejmu, w szczególności gdy Sejm nie uchwala niezbędnych ustaw w terminie określonym przez Prezydenta lub w terminie trzech miesięcy od dnia przedłożenia projektu, Prezydent może wydać dekret z mocą ustawy.

2. Dekret wymaga niezwłocznego przedstawienia Sejmowi na najbliższej sesji. Sejm może dekret uchylić większością zwykłą głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. W przypadku nieuchylenia dekretu w ciągu 30 dni od dnia przedstawienia, dekret zachowuje moc obowiązującą jako ustawa.

3. Dekret nie może dotyczyć: praw obywatelskich określonych w Konstytucji, ordynacji wyborczej oraz budżetu państwa.

4. Wobec dekretów Prezydenta wydanych z mocą ustawy również przysługuje narodowi prawo weta na zasadach określonych w artykule 20 ust. 4-5.

Artykuł 22

1. Sejm może powołać komisję dla zbadania określonej sprawy. Uprawnienia i tryb działania komisji ustala Sejm.

2. Prezydent lub poszczególni ministrowie obowiązani są do udzielenia w ciągu czternastu dni odpowiedzi na interpelację posła.

Artykuł 23

1. Sejm jest wybierany na okres lat czterech.

2. Wybory do Sejmu zarządza Prezydent nie później niż na trzy miesiące przed upływem kadencji Sejmu, wyznaczając datę wyborów na dzień wolny od pracy, przypadający nie później niż w ciągu dwóch miesięcy po upływie kadencji Sejmu.

Artykuł 24

1. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej jest wybierany przez obywateli w jednomandatowym okręgu ogólnokrajowym w systemie głosowania alternatywnego (rankingowego), w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym.

2. Kadencja Prezydenta trwa pięć lat.

3. Prezydent może być odwołany przed upływem kadencji w trybie referendum ogólnokrajowego, przeprowadzanego na wniosek co najmniej 15% uprawnionych do głosowania.

Artykuł 25

1. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej sprawuje funkcję głowy państwa oraz szefa rządu, pełniąc jednocześnie rolę Prezesa Rady Ministrów.

2. Prezydent:

1. zarządza wybory do Sejmu,

2. zwołuje sesje Sejmu,

3. wykonuje inicjatywę ustawodawczą,

4. podpisuje ustawy lub przekazuje je do ponownego rozpatrzenia Sejmowi,

5. wydaje dekrety z mocą ustawy w razie opieszałości Sejmu na zasadach określonych w artykule 21,

6. powołuje i odwołuje ministrów oraz kieruje ich pracami,

7. wydaje rozporządzenia wykonawcze na podstawie i w granicach ustaw,

8. mianuje i odwołuje pełnomocnych przedstawicieli Rzeczypospolitej Polskiej w innych państwach,

9. przyjmuje listy uwierzytelniające i odwołujące akredytowanych przy Prezydencie przedstawicieli innych państw,

10. ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe, informując o tym Sejm,

11. obsadza stanowiska cywilne i wojskowe, przewidziane ustawami,

12. nadaje ordery, odznaczenia i tytuły honorowe,

13. stosuje prawo łaski,

14. wykonuje inne funkcje, przewidziane dla Prezydenta w Konstytucji lub przekazane mu przez ustawy.

3. Prezydent w całej swej działalności działa na podstawie i w granicach prawa.

4. Prezydent sprawuje bezpośredni nadzór nad wszystkimi organami administracji rządowej.

5. Prezydent w wykonywaniu swoich funkcji może być wspomagany przez ministrów, których powołuje i odwołuje. Ministrowie są odpowiedzialni przed Prezydentem.

6. Prezydenta reprezentuje on sam lub wyznaczony przez niego przedstawiciel.

Artykuł 26

1. Prezydent może wydawać rozporządzenia wykonawcze na podstawie ustaw.

2. Rozporządzenia wydane przez Prezydenta podpisuje Prezydent. Ogłoszenie rozporządzenia w Dzienniku Ustaw zarządza Prezydent.

Artykuł 27
Prezydent sprawuje zwierzchni nadzór nad terenowymi organami administracji państwowej. Szczegółowe uprawnienia Prezydenta w tej dziedzinie określa ustawa.

Artykuł 28

1. Postanowienie o stanie wojny może być powzięte jedynie w razie dokonania zbrojnego napadu na Rzeczpospolitą Polską albo gdy z umów międzynarodowych wynika konieczność wspólnej obrony przeciwko agresji. Postanowienie takie uchwala Sejm większością 2/3 głosów, a gdy Sejm nie obraduje – Prezydent, z obowiązkiem przedstawienia Sejmowi na najbliższej sesji do zatwierdzenia.

2. Prezydent może wprowadzić stan wojenny na części lub na całym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli wymaga tego wzgląd na obronność lub bezpieczeństwo państwa. Z tych samych powodów Prezydent może ogłosić częściową lub powszechną mobilizację. Wprowadzenie stanu wojennego wymaga zatwierdzenia przez Sejm w ciągu 48 godzin.

Rozdział 4.
NACZELNE ORGANY ADMINISTRACJI PAŃSTWOWEJ

Artykuł 29

1. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej sprawuje bezpośrednią władzę wykonawczą, podejmując samodzielnie wszystkie decyzje w zakresie administracji państwowej.

2. Prezydent powołuje i odwołuje ministrów oraz innych urzędników państwowych, którzy wykonują jego polecenia i są przed nim odpowiedzialni. Ministrowie nie stanowią kolegialnego organu władzy wykonawczej – pełnią funkcje doradcze i wykonawcze na podstawie upoważnień Prezydenta.

Artykuł 30

1. Administracja państwowa działa pod bezpośrednim zwierzchnictwem Prezydenta, który jest jedynym naczelnym organem wykonawczym.

2. Prezydent ponosi pełną odpowiedzialność za działalność administracji państwowej przed Sejmem oraz przed narodem w trybie referendum.

Artykuł 31
Prezydent w wykonywaniu władzy wykonawczej korzysta z pomocy:
– wiceprezydentów powoływanych i odwoływanych przez Prezydenta,
– ministrów kierujących poszczególnymi działami administracji państwowej, powoływanych i odwoływanych przez Prezydenta,
– innych urzędników państwowych powoływanych przez Prezydenta.

Artykuł 32
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej:

1. koordynuje działalność ministerstw i innych podległych mu organów oraz nadaje kierunek ich pracy,

2. opracowuje corocznie projekt budżetu państwa i przedstawia go Sejmowi do uchwalenia; opracowuje projekt planu gospodarczego na okres kilkuletni i przedstawia go Sejmowi do uchwalenia,

3. uchwala roczne plany gospodarcze w granicach upoważnień ustawowych,

4. zapewnia wykonanie ustaw,

5. czuwa nad wykonaniem planu gospodarczego i budżetu państwa,

6. przedstawia Sejmowi coroczne sprawozdanie z wykonania budżetu państwa,

7. zapewnia ochronę porządku publicznego, interesów państwa i praw obywateli,

8. na podstawie ustaw i w celu ich wykonania wydaje rozporządzenia, podejmuje zarządzenia oraz czuwa nad ich wykonaniem,

9. sprawuje kierownictwo w dziedzinie stosunków z innymi państwami,

10. sprawuje kierownictwo w dziedzinie obronności kraju i organizacji sił zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz określa corocznie kontyngent obywateli powoływanych do czynnej służby wojskowej,

11. wykonuje inne funkcje przewidziane dla Prezydenta w Konstytucji lub przekazane mu przez ustawy.

Artykuł 33

1. Ministrowie kierują określonymi działami administracji państwowej na podstawie upoważnień Prezydenta. Zakres działania ministrów określają ustawy.

2. Ministrowie wydają na podstawie ustaw i w celu ich wykonania rozporządzenia i zarządzenia z upoważnienia Prezydenta.

3. Prezydent może uchylić rozporządzenie lub zarządzenie wydane przez ministra.

4. Wszelkie sprawy wymagające rozstrzygnięcia na szczeblu centralnym rozstrzyga ostatecznie Prezydent.

Rozdział 5.
TERENOWE ORGANY WŁADZY PAŃSTWOWEJ (SAMORZĄD TERYTORIALNY)

Artykuł 34

1. Organami władzy samorządowej w gminach, miastach, dzielnicach większych miast, powiatach i województwach są rady gmin (miast, powiatów, województw).

2. Radni wybierani są przez mieszkańców w jednomandatowych okręgach wyborczych w systemie głosowania alternatywnego (rankingowego), w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym, na okres czterech lat.

3. Radni mogą być odwoływani przed upływem kadencji w trybie referendum lokalnego, przeprowadzanego na wniosek co najmniej 10% uprawnionych do głosowania w danym okręgu.

Artykuł 35
Rady samorządowe wyrażają wolę obywatelek i obywateli oraz rozwijają ich inicjatywę obywatelską i aktywność w celu pomnażania sił, dobrobytu i kultury wspólnot lokalnych.

Artykuł 36
Rady samorządowe umacniają więź władzy z obywatelami, przyciągając jak najszersze kręgi mieszkańców do udziału w zarządzaniu sprawami publicznymi na szczeblu lokalnym.

Artykuł 37
Rady samorządowe kierują w swoim zakresie działalnością gospodarczą, społeczną i kulturalną, wiążąc potrzeby terenu z zadaniami ogólnopaństwowymi, przy zachowaniu zasady pomocniczości i subsydiarności.

Artykuł 38
Rady samorządowe troszczą się stale o codzienne potrzeby i interesy mieszkańców, zwalczają wszelkie przejawy samowoli i biurokratycznego stosunku do obywatela, sprawują i rozwijają kontrolę obywatelską działalności urzędów, przedsiębiorstw, zakładów i instytucji.

Artykuł 39
Rady samorządowe dbają o utrzymanie porządku publicznego i czuwają nad przestrzeganiem praworządności, ochraniają mienie komunalne i prywatne, zabezpieczają prawa obywateli, współdziałają w umacnianiu obronności i bezpieczeństwa państwa.

Artykuł 40
Rady samorządowe wykorzystują wszelkie zasoby i możliwości terenu dla jego wszechstronnego rozwoju gospodarczego i kulturalnego, dla coraz lepszego zaspokajania potrzeb mieszkańców w zakresie zaopatrzenia i usług oraz dla rozbudowy instytucji i urządzeń komunalnych, oświatowych, kulturalnych, sanitarnych i sportowych.

Artykuł 41
Rady samorządowe uchwalają terenowe plany gospodarcze oraz budżety terenowe, opracowywane z udziałem konsultacji obywatelskich.

Artykuł 42

1. Rady samorządowe obradują na sesjach jawnych. Sesje są transmitowane i dostępne dla mieszkańców.

2. Organami wykonawczymi rad są zarządy (wójtowie, burmistrzowie, prezydenci miast) wybierani w wyborach bezpośrednich przez mieszkańców na okres kadencji rady lub powoływani przez radę w głosowaniu jawnym, zgodnie z wyborem wspólnoty lokalnej.

3. Organ wykonawczy podlega radzie, która go wybrała, oraz kontroli obywatelskiej.

4. Mieszkańcom przysługuje prawo do inicjowania referendum lokalnego w sprawie odwołania organu wykonawczego na wniosek co najmniej 15% uprawnionych do głosowania.

Artykuł 43
Rady samorządowe powołują komisje dla poszczególnych dziedzin swojej działalności. Komisje rad utrzymują stałą i ścisłą więź z mieszkańcami, mobilizują ich do współudziału w realizacji zadań rady, wykonują z ramienia rady kontrolę obywatelską oraz występują z inicjatywą wobec rady i jej organów.

Artykuł 44

1. Nadzór nad legalnością uchwał rad samorządowych sprawują sądy administracyjne. Uchwała rady niższego szczebla może być uchylona jedynie przez sąd administracyjny w przypadku stwierdzenia jej niezgodności z prawem.

2. Mieszkańcom przysługuje prawo do zaskarżenia uchwały rady do sądu administracyjnego lub do zarządzenia referendum lokalnego w sprawie uchylenia uchwały, na wniosek co najmniej 5% uprawnionych do głosowania.

Artykuł 45

1. Mieszkańcom przysługuje prawo inicjatywy uchwałodawczej wobec rady samorządowej – na wniosek co najmniej 3% uprawnionych do głosowania w danej jednostce samorządowej.

2. Rada jest obowiązana rozpatrzyć wniosek na najbliższej sesji i poddać go pod głosowanie.

3. W sprawach o szczególnym znaczeniu dla wspólnoty lokalnej rada zarządza obowiązkowe konsultacje obywatelskie lub referendum lokalne.

Artykuł 46
Szczegółowy skład oraz zakres i tryb działalności rad samorządowych i ich organów określa ustawa, z zachowaniem zasad demokracji bezpośredniej, jawności i przejrzystości życia publicznego.

Rozdział 6.
SĄDY I PROKURATURA

Artykuł 46

1. Wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują: Sąd Najwyższy, sądy apelacyjne, sądy okręgowe, sądy rejonowe oraz sądy szczególne.

2. Ustrój, właściwość oraz postępowanie sądów określają ustawy.

Artykuł 47
Sądy wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej.

Artykuł 48
Sądy stoją na straży Konstytucji i prawa, ochraniają prawa i wolności obywatelskie, strzegą praworządności oraz zapewniają powszechną sprawiedliwość, karząc sprawców przestępstw.

Artykuł 49

1. Rozpoznawanie i rozstrzyganie spraw w sądach odbywa się z udziałem ławników obywatelskich, z wyjątkiem przypadków określonych w ustawie.

2. Ławnicy obywatelscy są wybierani przez mieszkańców w jednomandatowych okręgach wyborczych w systemie głosowania alternatywnego (rankingowego) na okres czterech lat, w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym.

Artykuł 50

1. Sędziowie są powoływani przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Sejmu, po przeprowadzeniu otwartego konkursu i publicznych przesłuchań kandydatów. Sejm podejmuje uchwałę o powołaniu większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

2. Obywatelom przysługuje prawo zgłaszania kandydatów na sędziów w trybie inicjatywy obywatelskiej, popartej co najmniej 10 000 podpisami w skali ogólnokrajowej lub odpowiednią liczbą w skali właściwego okręgu sądowego, określoną ustawą.

3. Sędziów sądów szczególnych powołuje Prezydent na wniosek Sejmu, po zasięgnięciu opinii właściwego ministra.

4. Sędziowie są powoływani na czas nieokreślony.

5. Sędzia może być odwołany przed upływem kadencji lub w każdym czasie, jeżeli wykonuje swoją służbę:

   1. niegodnie – w sposób przynoszący ujmę godności zawodu sędziego lub naruszający zaufanie do wymiaru sprawiedliwości,

   2. tendencyjnie – z naruszeniem zasady bezstronności i równego traktowania stron,

   3. nieetycznie – z naruszeniem powszechnie przyjętych norm moralnych lub etyki zawodowej,

   4. niesprawiedliwie – z rażącym naruszeniem praw stron lub wydawaniem oczywiście niesłusznych orzeczeń,

   5. popełnia częste wykroczenia lub przestępstwa, w tym wykroczenia dyscyplinarne, lub dopuści się przestępstwa umyślnego.

6. Postępowanie w sprawie odwołania sędziego wszczyna się na wniosek:

1. 1. Prezydenta,

1. 1. ministra właściwego do spraw wymiaru sprawiedliwości,

   2. Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego lub zgromadzenia ogólnego sędziów właściwego sądu,

   3. co najmniej 5% uprawnionych do głosowania w okręgu właściwości sądu, w którym orzeka sędzia, w trybie inicjatywy obywatelskiej.

7. Odwołania sędziego dokonuje Prezydent po uzyskaniu zgody Sejmu, wyrażonej większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Do czasu rozstrzygnięcia Prezydent może zawiesić sędziego w pełnieniu obowiązków.

8. Sędzia ma prawo do obrony przed właściwym sądem dyscyplinarnym oraz do odwołania się do Sądu Najwyższego.

Artykuł 51

1. Sąd Najwyższy jest naczelnym organem sądowym i sprawuje nadzór nad działalnością wszystkich innych sądów w zakresie orzekania.

2. Tryb wykonywania nadzoru przez Sąd Najwyższy określa ustawa.

3. Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego oraz prezesów izb Sądu Najwyższego powołuje Prezydent spośród sędziów Sądu Najwyższego na wniosek Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego, na okres sześciu lat.

Artykuł 52
Sędziowie są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. Niezawisłość nie wyłącza odpowiedzialności dyscyplinarnej i karnej na zasadach określonych w ustawie.

Artykuł 53

1. Rozpoznawanie spraw przed wszystkimi sądami Rzeczypospolitej Polskiej odbywa się jawnie. Ustawa może określić wyjątki od tej zasady, wymagające uzasadnienia w interesie bezpieczeństwa państwa lub ochrony prywatności.

2. Każdemu zapewnia się prawo do obrony. Oskarżony ma prawo do obrońcy z wyboru lub z urzędu, na zasadach określonych w ustawie.

Artykuł 54

1. Prokurator Generalny Rzeczypospolitej Polskiej stoi na straży praworządności, czuwa nad ochroną praw obywateli oraz interesu publicznego.

2. Prokurator Generalny czuwa w szczególności nad ściganiem przestępstw godzących w bezpieczeństwo i niezależność Rzeczypospolitej Polskiej.

3. Zakres i tryb działania Prokuratora Generalnego określa ustawa.

Artykuł 55

1. Prokuratora Generalnego powołuje i odwołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej za zgodą Sejmu, wyrażoną bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

2. Prokuratorzy podlegli Prokuratorowi Generalnemu są powoływani i odwoływani przez Prokuratora Generalnego na zasadach określonych w ustawie.

3. Prokurator Generalny przedstawia Sejmowi oraz Prezydentowi coroczne sprawozdanie z działalności prokuratury.

4. Obywatelom przysługuje prawo inicjatywy w sprawie odwołania Prokuratora Generalnego – na wniosek co najmniej 5% uprawnionych do głosowania, w trybie referendum ogólnokrajowego. W przypadku większości ważnych głosów za odwołaniem, Prezydent jest obowiązany niezwłocznie odwołać Prokuratora Generalnego.

Artykuł 56
Organy prokuratury podlegają Prokuratorowi Generalnemu Rzeczypospolitej Polskiej i w sprawowaniu swych funkcji są niezależne od organów administracji państwowej oraz samorządu terytorialnego.

Rozdział 7.
PRAWA I WOLNOŚCI ORAZ OBOWIĄZKI OBYWATELSKIE

Artykuł 57
Rzeczpospolita Polska gwarantuje i chroni prawa i wolności każdego obywatela, wynikające z przyrodzonej godności człowieka oraz zasad demokracji i sprawiedliwości.

Artykuł 58

1. Każdy obywatel ma prawo do pracy, to znaczy do swobodnego wyboru zawodu i miejsca zatrudnienia oraz do godziwych warunków pracy.

2. Państwo tworzy warunki sprzyjające pełnemu zatrudnieniu, w szczególności poprzez wspieranie przedsiębiorczości, rozwoju gospodarczego oraz eliminowanie barier administracyjnych.

Artykuł 59

1. Każdy obywatel ma prawo do wypoczynku.

2. Państwo wspiera tworzenie warunków do korzystania z wypoczynku, w tym przez ustawowe normy czasu pracy, dni wolne oraz płatne urlopy, a także przez rozwój infrastruktury rekreacyjnej, sportowej i kulturalnej.

Artykuł 60

1. Każdy obywatel ma prawo do ochrony zdrowia oraz do pomocy w razie choroby lub niezdolności do pracy.

2. Państwo zapewnia powszechny dostęp do świadczeń zdrowotnych oraz rozwija system opieki profilaktycznej i rehabilitacyjnej.

3. Każdy obywatel ma prawo swobodnego wyboru formy ubezpieczenia zdrowotnego, emerytalnego oraz innych ubezpieczeń społecznych. Nikt nie może być przymuszany do opłacania składek na ubezpieczenia, których nie wybrał, ani do uczestnictwa w systemie ubezpieczeń narzuconym przez państwo.

Artykuł 61

1. Każdy obywatel ma prawo do nauki.

2. Państwo zapewnia powszechny i bezpłatny dostęp do szkolnictwa podstawowego, rozwija szkolnictwo średnie, zawodowe i wyższe oraz wspiera kształcenie ustawiczne.

Artykuł 62

1. Każdy obywatel ma prawo do korzystania z dorobku kultury i do uczestniczenia w jej tworzeniu.

2. Państwo wspiera rozwój instytucji kultury, upowszechnianie sztuki, ochronę dziedzictwa narodowego oraz twórczość artystyczną.

Artykuł 63
Państwo wspiera rozwój nauki, opartej na wolności badań naukowych i twórczości, służącej postępowi i dobru wspólnemu.

Artykuł 64
Państwo troszczy się o rozwój literatury i sztuki, zapewniając twórcom swobodę wypowiedzi oraz ochronę praw autorskich.

Artykuł 65
Państwo otacza opieką twórców, naukowców, nauczycieli, racjonalizatorów i wynalazców, stwarzając im warunki do rozwoju i upowszechniania rezultatów ich pracy.

Artykuł 66

1. Kobieta i mężczyzna mają równe prawa we wszystkich dziedzinach życia państwowego, politycznego, gospodarczego, społecznego i kulturalnego.

2. Równość praw kobiet i mężczyzn oznacza równe traktowanie w dostępie do stanowisk, funkcji i świadczeń, wyłącznie na podstawie posiadanych kompetencji, wiedzy, umiejętności i kwalifikacji. Zasada parytetów, kwot i innych mechanizmów preferencyjnego doboru ze względu na płeć jest niedopuszczalna. O przyznaniu praw, stanowisk lub funkcji decydują wyłącznie kryteria merytoryczne, zaś każdy obywatel, niezależnie od płci, ma obowiązek i prawo konkurowania na równych zasadach.

3. Zapewnia się w szczególności:

   1. równe prawo do pracy, jednakowego wynagradzania za jednakową pracę, do wypoczynku, ubezpieczenia społecznego, nauki i zajmowania stanowisk publicznych,

   2. ochronę macierzyństwa, opiekę nad matką i dzieckiem, urlopy związane z rodzicielstwem oraz rozwój instytucji opiekuńczych i usługowych.

Artykuł 67

1. Małżeństwo jest związkiem kobiety i mężczyzny. Jest ono podstawą rodziny i znajduje się pod ochroną państwa.

2. Państwo wspiera rodziny w wypełnianiu ich funkcji oraz szczególną opieką otacza rodziny wielodzietne.

3. Związek kobiety i mężczyzny jako małżeństwo korzysta z pełnej ochrony prawnej i konstytucyjnej na zasadach określonych w ustawach.

Artykuł 68
Państwo otacza szczególną opieką wychowanie młodzieży, zapewniając jej warunki do wszechstronnego rozwoju, nauki i aktywności obywatelskiej.

Artykuł 69

1. Wszyscy obywatele, bez względu na narodowość, rasę, wyznanie, pochodzenie społeczne lub jakiekolwiek inne cechy, mają równe prawa we wszystkich dziedzinach życia. Zakazane jest jakiekolwiek uprzywilejowanie lub dyskryminowanie z tych powodów.

2. Zakazuje się szerzenia nienawiści, pogardy, wywoływania waśni lub poniżania człowieka ze względu na różnice narodowościowe, rasowe, wyznaniowe lub inne.

3. Pełnia praw obywatelskich, w tym w szczególności prawo do zajmowania stanowisk publicznych, udziału w referendach ogólnokrajowych i lokalnych, inicjatywy ustawodawczej oraz prawa wyborcze bierne, przysługuje obywatelom polskim innego pochodzenia narodowościowego wyłącznie po łącznym spełnieniu następujących warunków:

   1. posiadają obywatelstwo polskie od co najmniej 8 lat,

   2. posługują się językiem polskim w mowie i piśmie na poziomie biegłości umożliwiającym swobodne uczestnictwo w życiu publicznym,

   3. wykazują się znajomością polskiej tradycji, historii, kultury oraz zasad ustrojowych Rzeczypospolitej Polskiej,

   4. okazują szacunek dla polskiej tradycji, dziedzictwa narodowego oraz wartości stanowiących podstawę demokracji bezpośredniej, zawartych w niniejszej Konstytucji,

   5. świadczą pracę zawodową, prowadzą działalność gospodarczą lub wykonują usługi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, tworząc wartość dodaną dla społeczeństwa i gospodarki państwa.

4. Obywatele nieposiadający obywatelstwa polskiego, jak również obywatele polscy niespełniający warunków określonych w ust. 3, korzystają z praw podstawowych, w tym z ochrony życia, wolności osobistej, własności, swobody poruszania się i wyznania, jednak nie przysługują im pełne prawa polityczne i obywatelskie, o których mowa w ust. 3.

Artykuł 70

1. Każdemu zapewnia się wolność sumienia i wyznania. Kościoły i inne związki wyznaniowe mogą swobodnie wypełniać swoje funkcje religijne. Nikt nie może być zmuszany do uczestnictwa w czynnościach religijnych ani do ich zaniechania.

2. Kościół i państwo są od siebie niezależne, każdy w swoim zakresie. Zasady wzajemnych stosunków oraz sytuację prawną i majątkową związków wyznaniowych określają ustawy.

Artykuł 71

1. Każdemu zapewnia się wolność słowa, druku, zgromadzeń, wieców, pochodów i manifestacji.

2. Ograniczenia tych wolności mogą być wprowadzane jedynie w przypadkach określonych ustawą, w celu ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia lub praw i wolności innych osób.

Artykuł 72

1. Obywatelom zapewnia się wolność zrzeszania się w organizacjach politycznych, związkach zawodowych, stowarzyszeniach, partiach politycznych, organizacjach społecznych, sportowych, kulturalnych i innych.

2. Zakazane jest tworzenie zrzeszeń, których cel lub działalność zmierza do obalenia ustroju konstytucyjnego lub naruszenia praw i wolności obywatelskich.

Artykuł 73

1. Każdy obywatel ma prawo do składania skarg, wniosków i zażaleń do organów państwa i samorządu.

2. Organy są obowiązane rozpatrywać je niezwłocznie, rzetelnie i sprawiedliwie. Za przewlekanie postępowania lub bezduszne, biurokratyczne traktowanie obywateli przewidziana jest odpowiedzialność służbowa i dyscyplinarna.

Artykuł 74

1. Każdemu zapewnia się nietykalność osobistą. Pozbawienie wolności może nastąpić tylko na podstawie ustawy. Zatrzymanie osoby dopuszczalne jest wyłącznie na czas niezbędny do ustalenia przyczyn zatrzymania, jednak nie dłużej niż 48 godzin. Zatrzymany podlega niezwłocznemu zwolnieniu, jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania nie doręczono mu postanowienia sądu o aresztowaniu.

2. Nienaruszalność mieszkania i tajemnica korespondencji podlegają ochronie. Rewizja domowa dopuszczalna jest tylko w przypadkach przewidzianych ustawą.

3. Przepadek mienia może nastąpić wyłącznie na podstawie prawomocnego wyroku sądu, w przypadkach określonych ustawą.

Artykuł 75
Rzeczpospolita Polska udziela azylu cudzoziemcom prześladowanym w swoim kraju z powodu obrony praw człowieka, demokracji, pokoju lub wolności badań naukowych i twórczości.

Artykuł 76
Każdy obywatel jest obowiązany przestrzegać Konstytucji i ustaw, szanować zasady współżycia społecznego oraz wypełniać sumiennie obowiązki wobec państwa i wspólnoty lokalnej.

Artykuł 77

1. Każdy obywatel obowiązany jest chronić własność – zarówno prywatną, jak i publiczną – jako podstawę rozwoju gospodarczego i dobrobytu państwa.

2. Zamachy na własność cudzą podlegają odpowiedzialności karnej na zasadach określonych w ustawie.

Artykuł 78

1. Obrona Ojczyzny jest obowiązkiem i honorem każdego obywatela.

2. Służba wojskowa lub służba zastępcza pełniona jest na zasadach określonych w ustawie.

Artykuł 79

1. Każdy obywatel jest obowiązany chronić tajemnicę państwową i bezpieczeństwo informacyjne państwa.

2. Zdrada Ojczyzny, szpiegostwo, działania na rzecz obcego mocarstwa godzące w bezpieczeństwo państwa podlegają surowej odpowiedzialności karnej na podstawie ustawy.

Artykuł 80 (prawo do demokracji bezpośredniej)

1. Obywatelom przysługują prawa do bezpośredniego uczestnictwa w sprawowaniu władzy:

   1. prawo inicjatywy ustawodawczej (co najmniej 100 000 podpisów),

   2. prawo inicjatywy uchwałodawczej wobec rad samorządowych (co najmniej 3% uprawnionych),

   3. prawo do inicjowania referendum ogólnokrajowego lub lokalnego,

   4. prawo weta wobec ustaw uchwalonych przez Sejm (referendum na wniosek 5% uprawnionych),

   5. prawo do odwoływania posłów, radnych oraz urzędników państwowych i samorządowych, jeżeli wykonują swoją służbę w sposób niegodny, tendencyjny, nieetyczny, niesprawiedliwy, popełniają częste wykroczenia lub przestępstwa.

2. Szczegółowe warunki korzystania z tych praw określają ustawy.

Artykuł 81 (prawo do posiadania broni i obrony)

1. Każdy obywatel ma prawo do posiadania broni palnej, amunicji oraz innych środków obrony na zasadach określonych w ustawie.

2. Obywatel jest w pełni odpowiedzialny za posiadaną broń, w tym za jej przechowywanie, użytkowanie, konserwację oraz zabezpieczenie przed dostępem osób nieuprawnionych.

3. Każdy obywatel ma prawo do użycia broni lub innych środków obrony w celu ochrony własnego życia, zdrowia, wolności, a także życia, zdrowia i wolności swojej rodziny, sąsiadów oraz innych osób w razie bezpośredniego i nieodwracalnego zagrożenia ze strony sprawców przestępstw, na zasadach określonych w ustawie. Działanie takie, podjęte w granicach niezbędnej obrony, nie podlega odpowiedzialności karnej ani cywilnej.

4. Państwo nie może nakładać na obywateli ograniczeń w dostępie do broni wykraczających poza niezbędne wymogi bezpieczeństwa publicznego, określone ustawą, a w szczególności nie może zakazywać posiadania broni w sposób powszechny, z wyjątkiem przypadków przewidzianych w ustawie dla osób skazanych prawomocnym wyrokiem za przestępstwa z użyciem przemocy lub chorych psychicznie.

Artykuł 82 (obowiązek służby wojskowej i szkolenia)

1. Każdy obywatel zdolny do noszenia broni ma przydzieloną jednostkę wojskową oraz obowiązek posiadania w miejscu zamieszkania podstawowego ekwipunku wojskowego, w tym broni palnej i amunicji, na zasadach określonych w ustawie.

2. Obywatel jest zobowiązany do regularnego doskonalenia umiejętności strzeleckich i wojskowych w terminach i na zasadach określonych przez ministra właściwego do spraw obrony narodowej, nie rzadziej jednak niż raz na kwartał. Szkolenia te są bezpłatne i organizowane przez jednostki wojskowe lub uprawnione stowarzyszenia proobronne.

3. Państwo jest obowiązane zapewnić obywatelom dostęp do strzelnic, poligonów oraz niezbędnej infrastruktury szkoleniowej, a także zapewnić odpowiednie zapasy amunicji szkoleniowej.

4. Obowiązek określony w ust. 1 i 2 nie narusza praw obywatelskich ani nie może być podstawą do dyskryminacji obywateli ze względu na poglądy polityczne, światopogląd lub wyznanie. Szczegółowe warunki zwolnień lub alternatywnych form realizacji tego obowiązku określa ustawa, z uwzględnieniem stanu zdrowia, wieku oraz innych ustawowo uzasadnionych przyczyn

Rozdział 8.
ZASADY PRAWA WYBORCZEGO ORAZ REFERENDALNEGO

Artykuł 83

1. Wybory do Sejmu, Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz do organów samorządu terytorialnego są powszechne, równe, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym, z zachowaniem systemu głosowania alternatywnego (rankingowego) w jednomandatowych okręgach wyborczych.

2. Referenda ogólnokrajowe i lokalne odbywają się w głosowaniu tajnym, na zasadach określonych w ustawie.

Artykuł 84

1. Prawo wybierania (czynne prawo wyborcze) przysługuje każdemu obywatelowi, który ukończył 18 lat, bez względu na płeć, przynależność narodową i rasową, wyznanie, wykształcenie, czas zamieszkiwania, pochodzenie społeczne, zawód i stan majątkowy.

2. Obywatele polscy innego pochodzenia narodowościowego wykonują czynne prawo wyborcze wyłącznie po spełnieniu warunków określonych w art. 69 ust. 3 niniejszej Konstytucji.

Artykuł 85

1. Bierne prawo wyborcze do Sejmu przysługuje obywatelowi, który ukończył 21 lat i spełnia warunki określone w art. 69 ust. 3.

2. Bierne prawo wyborcze do organów samorządu terytorialnego przysługuje obywatelowi, który ukończył 18 lat i spełnia warunki określone w art. 69 ust. 3.

3. Kandydatem na Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej może być obywatel, który ukończył 35 lat, posiada bierne prawo wyborcze oraz spełnia warunki art. 69 ust. 3.

Artykuł 86
Kobiety i mężczyźni mają wszystkie prawa wyborcze na równych zasadach, przy czym o dostępie do mandatów decydują wyłącznie kompetencje, wiedza i umiejętności, a nie parytety płciowe.

Artykuł 87
Wojskowi oraz funkcjonariusze służb mundurowych mają wszystkie prawa wyborcze na równi z osobami cywilnymi, z zastrzeżeniem ograniczeń wynikających z ustaw w zakresie kandydowania.

Artykuł 88

1. Prawa wyborczego nie przysługują:

   1. osobom ubezwłasnowolnionym prawomocnym orzeczeniem sądu,

   2. osobom, które prawomocnym wyrokiem sądu zostały pozbawione praw publicznych za przestępstwa umyślne.

2. Obywatele pozbawieni praw publicznych mogą je odzyskać na zasadach określonych w ustawie, po odbyciu kary i wykazaniu poprawy.

Artykuł 89

1. Kandydatów na posłów, radnych oraz na Prezydenta zgłaszają obywatele w trybie inicjatywy obywatelskiej, poprzez złożenie odpowiedniej liczby podpisów poparcia, określonej w ustawie.

2. Kandydat musi być osobą powszechnie znaną w swoim środowisku lokalnym lub ogólnokrajowym, cieszącą się szacunkiem społecznym, posiadającą udokumentowane dokonania zawodowe, społeczne lub obywatelskie, które świadczą o jego kompetencjach i zaangażowaniu na rzecz dobra wspólnego. Kandydatura wymaga potwierdzenia przez co najmniej 50 obywateli z okręgu wyborczego, którzy znają kandydata osobiście i mogą poświadczyć jego kwalifikacje oraz nieskazitelny charakter. Kandydat nie może zgłaszać własnej osoby; jego kandydatura musi być zgłoszona przez innych obywateli.

3. Organizacje polityczne i stowarzyszenia mogą rekomendować kandydatów, jednak nie mają wyłączności na ich zgłaszanie.

Artykuł 90

1. Poseł, radny oraz Prezydent są obowiązani do składania wyborcom regularnych sprawozdań ze swojej działalności, nie rzadziej niż raz w roku, w formie publicznych spotkań lub za pośrednictwem środków masowego przekazu.

2. Poseł, radny oraz Prezydent mogą być odwołani przed upływem kadencji w trybie referendum:

   1. posła – na wniosek co najmniej 10% uprawnionych do głosowania w okręgu wyborczym,

   2. radnego – na wniosek co najmniej 10% uprawnionych do głosowania w okręgu,

   3. Prezydenta – na wniosek co najmniej 15% uprawnionych do głosowania w skali ogólnokrajowej.

3. Odwołanie następuje, gdy w referendum większość ważnych głosów opowie się za odwołaniem, przy frekwencji co najmniej 30% uprawnionych.

Artykuł 91

1. Szczegółowy sposób zgłaszania kandydatów, przeprowadzania wyborów, ustalania wyników, a także tryb inicjowania i przeprowadzania referendów oraz odwoływania przedstawicieli określa ustawa, z zachowaniem zasad demokracji bezpośredniej, jawności i przejrzystości procesu wyborczego.

2. Wszelkie zmiany w prawie wyborczym wymagają poddania ich pod ogólnokrajowe referendum, chyba że zostaną uchwalone większością 2/3 głosów Sejmu przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

Rozdział 9.
GODŁO, BARWY I STOLICA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Artykuł 92

1. Godłem Rzeczypospolitej Polskiej jest wizerunek orła białego w czerwonym polu, z głową zwróconą w prawo, z rozwiniętymi skrzydłami, ze złotą koroną zamkniętą, zwieńczoną krzyżem, nawiązującą do tradycji Królestwa Polskiego i symbolizującą suwerenność, niepodległość oraz chrześcijańskie dziedzictwo Narodu Polskiego.

2. Szczegółowy wzór godła oraz zasady jego używania określa ustawa.

Artykuł 93
Barwami Rzeczypospolitej Polskiej są kolory biały i czerwony, ułożone w dwóch poziomych pasach o równej szerokości – biały u góry, czerwony u dołu. Barwy te są znakiem przynależności narodowej i obywatelskiej, a ich używanie podlega ochronie prawnej na zasadach określonych w ustawie.

Artykuł 94
Stolicą Rzeczypospolitej Polskiej jest miasto Warszawa, które ze względu na swoje bohaterskie tradycje, historię oraz znaczenie dla Narodu Polskiego pełni funkcję stołeczną jako siedziba Prezydenta, Sejmu oraz naczelnych organów państwowych. Stolica jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli i podlega szczególnej trosce państwa oraz społeczności lokalnej.

Rozdział 10.
ZMIANA KONSTYTUCJI

Artykuł 95

1. Inicjatywa zmiany Konstytucji przysługuje:

   1. Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej,

   2. co najmniej jednej trzeciej ustawowej liczby posłów Sejmu,

   3. obywatelom w trybie inicjatywy obywatelskiej, popartej podpisami co najmniej 200 000 uprawnionych do głosowania.

2. Projekt ustawy zmieniającej Konstytucję podlega publicznym konsultacjom oraz debacie obywatelskiej na zasadach określonych w ustawie.

Artykuł 96

1. Ustawę zmieniającą Konstytucję uchwala Sejm większością co najmniej 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów.

2. Ustawa zmieniająca Konstytucję nie może być przedmiotem weta Prezydenta ani dekretów z mocą ustawy.

Artykuł 97

1. Ustawa zmieniająca Konstytucję wchodzi w życie wyłącznie po zatwierdzeniu jej w ogólnokrajowym referendum.

2. Referendum w sprawie zmiany Konstytucji zarządza Prezydent w terminie 30 dni od dnia uchwalenia ustawy przez Sejm.

3. Zmiana Konstytucji zostaje przyjęta, jeżeli w referendum wzięło udział co najmniej 40% uprawnionych do głosowania, a większość ważnych głosów opowie się za jej przyjęciem.

4. Wynik referendum jest wiążący dla wszystkich organów państwa.

Artykuł 98

1. Postanowienia niniejszego Rozdziału dotyczące trybu zmiany Konstytucji, a także przepisy dotyczące praw i wolności obywatelskich, zasady demokracji bezpośredniej, wyborów oraz referendów, nie mogą być przedmiotem zmiany w trybie zwykłym. Zmiana tych przepisów wymaga zgody narodu w referendum, przy frekwencji co najmniej 50% uprawnionych do głosowania oraz większości 2/3 ważnych głosów.

2. Szczegółowy tryb inicjowania, przeprowadzania i zatwierdzania zmian Konstytucji określa ustawa, uchwalona większością 2/3 głosów Sejmu i zatwierdzona w referendum.

projekt stworzył zespół myPolacy wraz  Konfederacją na Rzecz Reform Ustrojowych (Koreus)