Naród jako rzeczywisty suweren. Jak przywrócić władzę zwierzchnią obywatelom?

Władza zwierzchnia Narodu jako fundament nowoczesnego państwa

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w art. 4 stanowi jednoznacznie: „Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu”. Nie jest to deklaracja symboliczna ani ozdobnik w ustawie zasadniczej. Jest to fundamentalna zasada ustrojowa, określająca, komu przysługuje najwyższa władza w państwie.

Jednocześnie ten sam artykuł przewiduje, że Naród sprawuje władzę przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio.

Powstaje zatem zasadnicze pytanie: czy współczesny ustrój Polski rzeczywiście realizuje tę konstytucyjną zasadę? Czy obywatele mają możliwość wpływania na najważniejsze decyzje państwowe, kontrolowania ich skutków i wyrażania sprzeciwu wobec działań władzy? Czy też ich rola ogranicza się w praktyce do udziału w wyborach, po których odpowiedzialność za losy państwa przejmują politycy i kierownictwa partii?

Wybory są niezbędnym elementem demokracji przedstawicielskiej, ale nie mogą oznaczać przekazania nieograniczonego pełnomocnictwa do podejmowania wszystkich decyzji przez kolejne lata. Przedstawicielstwo nie jest tym samym co zwierzchnictwo. Przedstawiciele mają wykonywać powierzone im zadania, a nie zastępować Naród jako najwyższy podmiot władzy.

1. Kiedy decyzje państwa zapadają bez rzeczywistego głosu obywateli

Dobrym przykładem problemu jest procedowana w ostatnim czasie ustawa o środkach ograniczających, znana jako druk sejmowy nr 3003.

Projekt dotyczy utworzenia krajowego systemu środków ograniczających, określenia kompetencji organów państwa oraz przesłanek wpisywania osób i podmiotów na listę sankcyjną. Szczególnie niepokojące są rozwiązania przewidujące możliwość nakładania sankcji za działania określane jako ingerencja i manipulacja informacjami wymierzona w bezpieczeństwo narodowe. Pojęcia te, choć brzmią poważnie i uzasadniają potrzebę ochrony państwa, rodzą uzasadniony niepokój o granice ich interpretacji. Kto i według jakich kryteriów będzie rozstrzygał, czy określona wypowiedź, publikacja, krytyka decyzji rządu lub prezentowanie odmiennego stanowiska jest jeszcze dopuszczalną debatą publiczną, czy już działaniem uznanym za zagrożenie?

Niepokój budzi przede wszystkim możliwość uznaniowego stosowania takich przepisów. Doświadczenia z funkcjonowania mediów społecznościowych, w tym blokowania i ograniczania zasięgów wypowiedzi niezgodnych z dominującą narracją lub standardami tak zwanej poprawności politycznej, pokazują, jak łatwo granica między przeciwdziałaniem rzeczywistym zagrożeniom a ograniczaniem swobody wypowiedzi może stać się przedmiotem arbitralnych decyzji.

W przypadku sankcji państwowych konsekwencje mogą być nieporównywalnie poważniejsze. Nie mówimy już o usunięciu wpisu czy zablokowaniu konta, lecz o środkach mogących prowadzić do daleko idących ograniczeń praw, w tym majatkowych i możliwości działania objętych nimi osób lub podmiotów.

Wolność słowa nie polega na prawie do wypowiadania wyłącznie poglądów akceptowanych przez rządzących. Obejmuje również prawo do krytyki władzy, kwestionowania jej decyzji i prezentowania stanowisk niepopularnych, niewygodnych, a nawet radykalnie odmiennych od oficjalnej narracji.

Państwo, które w imię bezpieczeństwa zaczyna traktować niezależność myślenia i krytykę jako potencjalne zagrożenie, przekracza niebezpieczną granicę. Dlatego uważamy, że proponowane rozwiązania wymagają szczególnie wnikliwej oceny. Bez jednoznacznych definicji, obiektywnych kryteriów, skutecznej kontroli niezależnego sądu i realnych gwarancji obrony przed arbitralną decyzją mogą stać się narzędziem wywierania presji na obywateli i ograniczania debaty publicznej.

Nie można budować bezpieczeństwa państwa kosztem wolności obywateli. Państwo ma chronić Naród, a nie dyscyplinować go za wyrażanie własnych poglądów.

Gdyby Naród dysponował skutecznym mechanizmem wyrażania stanowiska, poprzedzonym dostępem do pełnej informacji i publiczną debatą, ustawodawca musiałby zmierzyć się nie tylko z opiniami klubów parlamentarnych, ale również ze stanowiskiem obywateli.

Nie twierdzimy, że znamy wynik takiego głosowania. Nie znamy go właśnie dlatego, że obywatele nie otrzymali możliwości podjęcia wiążącej decyzji w takim trybie.

I tutaj dochodzimy do istoty problemu: państwo, w którym Naród nie ma skutecznych narzędzi wyrażania swojej woli, nie daje mu możliwości rzeczywistego sprawowania władzy zwierzchniej.

Czy w takiej sytuacji możemy mówić o Narodzie jako gospodarzu we własnym państwie? Trudno uznać, że tak.

2. Technologia daje możliwość przywrócenia Narodowi głosu

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu bezpośrednie konsultowanie milionów obywateli w sprawach państwowych było przedsięwzięciem trudnym organizacyjnie, kosztownym i czasochłonnym.

Dzisiaj sytuacja wygląda zupełnie inaczej.

Powszechny dostęp do Internetu, elektroniczna identyfikacja obywateli i rozwój systemów teleinformatycznych pozwalają stworzyć narzędzie, dzięki któremu Naród może uczestniczyć w procesach decyzyjnych na bieżąco.

Nie chodzi o zastąpienie parlamentu internetowym głosowaniem nad każdą sprawą ani o przekształcenie państwa w nieustający plebiscyt. Chodzi o stworzenie trwałego mechanizmu komunikacji pomiędzy obywatelami a instytucjami państwa, w którym głos społeczeństwa ma określone znaczenie prawne i ustrojowe.

Taką możliwość przedstawia projekt ustawy o strukturze organizacyjnej oraz kompetencjach organów do obsługi Władzy Zwierzchniej Narodu, opublikowany w myPolacy.

Podstawą proponowanego rozwiązania jest ogólnokrajowa platforma partycypacyjno-deliberacyjna.

Platforma ma umożliwiać między innymi:

• publikowanie projektów ustaw, decyzji i zagadnień wymagających społecznego rozstrzygnięcia;
• przedstawianie obywatelom informacji o przewidywanych skutkach prawnych, finansowych, społecznych i gospodarczych proponowanych rozwiązań;
• prowadzenie publicznej debaty, prezentowanie argumentów i stanowisk oraz poznawanie opinii ekspertów;
• elektroniczne składanie podpisów i poparcia dla inicjatyw obywatelskich;
• organizowanie głosowań i referendów;
• zgłaszanie sprzeciwu wobec przyjętych rozwiązań prawnych w ramach mechanizmu weta obywatelskiego;
• monitorowanie działalności organów państwa i zgłaszanie nieprawidłowości;
• uruchamianie procedur odwoływania przedstawicieli, którzy utracili zaufanie wyborców.

Ważnym elementem jest również możliwość stosowania mechanizmów płynnej demokracji, czyli delegowania głosu doradczego osobom posiadającym wiedzę w określonej dziedzinie, z zachowaniem prawa do cofnięcia takiego upoważnienia.

Nie jest to zatem tylko platforma do wyrażania opinii. Jest to propozycja infrastruktury ustrojowej, która daje obywatelom narzędzia uczestnictwa w sprawowaniu władzy.

Oczywiście skuteczność takiego rozwiązania wymaga odpowiednich zabezpieczeń: tajności głosowania, ochrony danych osobowych, niezależnych audytów, publicznej weryfikacji wyników oraz możliwości korzystania z procedur stacjonarnych przez osoby wykluczone cyfrowo.

Technologia nie zastąpi odpowiedzialności obywatelskiej ani mądrości w podejmowaniu decyzji. Może jednak usunąć jedną z najważniejszych barier: brak skutecznego sposobu komunikowania woli społeczeństwa z organami państwa.

3. Trójpodział władzy – kto sprawuje zwierzchnictwo?

Drugim fundamentalnym problemem ustrojowym jest właściwe rozumienie zasady trójpodziału władzy.

Art. 10 Konstytucji RP określa, że ustrój państwa opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej.

Każda z tych władz ma odrębne zadania i kompetencje. Parlament stanowi prawo, rząd prowadzi politykę państwa i kieruje administracją, a sądy sprawują wymiar sprawiedliwości.

Niezależność tych władz jest warunkiem prawidłowego funkcjonowania państwa. Żadna z nich nie powinna podporządkowywać sobie pozostałych.

Jednak podział kompetencji i równowaga instytucjonalna nie wyczerpują problemu ustrojowego. Pozostaje bowiem pytanie: kto jest najwyższym podmiotem zwierzchnictwa nad państwem i komu służą wszystkie jego instytucje?

Odpowiedź znajduje się w art. 4 Konstytucji: Naród.

Nie proponujemy podporządkowania sądów parlamentowi, rządu sądom ani którejkolwiek z władz pozostałym. Nie chodzi również o ingerowanie Narodu w pojedyncze orzeczenia sądowe czy bieżące decyzje administracyjne.

Chodzi o ustanowienie rzeczywistego zwierzchnictwa ustrojowego Narodu nad sposobem funkcjonowania państwa, przy zachowaniu konstytucyjnego podziału kompetencji, niezależności władz i praw obywatelskich.

Władze państwowe powinny być niezależne w wykonywaniu swoich konstytucyjnych zadań, ale żadna z nich nie może uzurpować sobie prawa do działania w oderwaniu od interesu publicznego i odpowiedzialności przed Narodem.

Właśnie tutaj znajduje się istota proponowanych rozwiązań: trójpodział władzy określa, kto i w jakim zakresie wykonuje zadania państwa, natomiast zasada zwierzchnictwa Narodu określa, komu państwo ma służyć i skąd pochodzi legitymacja do sprawowania władzy.

4. Naród jako czwarty, nadrzędny wymiar ustroju

W proponowanym modelu nie chodzi o dodanie czwartej władzy do trzech istniejących. Chodzi o przywrócenie właściwej relacji ustrojowej.

Naród nie jest kolejnym organem państwa. Nie jest również instytucją konkurującą z parlamentem, rządem czy sądami.

Jest suwerenem, z którego woli wywodzi się władza publiczna.

Dlatego powinien dysponować narzędziami pozwalającymi:

• wyznaczać podstawowe kierunki rozwoju państwa;
• wyrażać stanowisko w sprawach o szczególnym znaczeniu;
• inicjować zmiany prawne;
• sprzeciwiać się rozwiązaniom nieakceptowanym społecznie;
• kontrolować działalność instytucji publicznych;
• rozliczać swoich przedstawicieli z powierzonych im zadań.

Projekt ustawy przewiduje w tym celu powołanie Rady Naczelnej Władzy Zwierzchniej oraz struktur delegatów, których zadaniem jest organizowanie i obsługa wykonywania uprawnień Narodu.

Istotne jest, aby struktury te nie przejmowały władzy od obywateli. Ich rolą jest zapewnienie sprawnego funkcjonowania mechanizmów zwierzchnictwa, a nie stworzenie kolejnej grupy politycznych decydentów.

To zasadnicza różnica w stosunku do obecnego modelu, w którym obywatel po oddaniu głosu wyborczego ma bardzo ograniczone możliwości wpływania na dalsze działania swoich przedstawicieli.

5. Państwo, w którym obywatele naprawdę mają głos

Proponowane rozwiązanie nie jest projektem wymierzonym w parlament, rząd, sądy ani w samą ideę demokracji przedstawicielskiej.

Jest próbą uzupełnienia obecnego systemu o brakujący element: skuteczne wykonywanie władzy zwierzchniej przez Naród.

Nowoczesne państwo potrzebuje sprawnych instytucji, kompetentnych przedstawicieli i niezależnych sądów. Potrzebuje jednak również świadomych obywateli, którzy nie są jedynie odbiorcami decyzji podejmowanych przez polityków.

Nie można oczekiwać odpowiedzialności obywatelskiej, jednocześnie odmawiając obywatelom rzeczywistego wpływu na sprawy wspólnego państwa.

Nie można mówić o suwerenności Narodu, jeżeli jego głos nie ma skutecznego przełożenia na decyzje publiczne.

Nie można również uznać, że sam fakt przeprowadzania wyborów rozwiązuje problem odpowiedzialności władzy.

Przedstawiony projekt ustawy jest propozycją konkretnej drogi do zmiany tej sytuacji. Nie jest zamkniętym, niepodlegającym dyskusji rozwiązaniem. Wymaga analizy, krytyki i doskonalenia. Jego założenia powinny być przedmiotem publicznej debaty, w której uczestniczą obywatele, eksperci i środowiska zainteresowane przyszłością państwa.

W myPolacy chcemy tę dyskusję prowadzić i zapraszać do niej wszystkich, którym nie jest obojętne, w jakim państwie żyjemy i jakie państwo pozostawimy następnym pokoleniom.

Państwo nie jest własnością partii politycznych, rządzących ani urzędników. Jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli.

Naród nie potrzebuje kolejnych deklaracji, że jest suwerenem. Potrzebuje narzędzi, dzięki którym może tym suwerenem rzeczywiście być.

To jest istota proponowanej zmiany ustrojowej.

Naród jako gospodarz. Państwo jako dobro wspólne. Władza jako służba i odpowiedzialność.

Czy państwo słucha swoich obywateli?

W ostatnich tygodniach powracamy do jednego zasadniczego pytania: kto właściwie decyduje o sprawach Polski?

Wybory parlamentarne odbywają się raz na kilka lat. W ich wyniku otrzymujemy parlament, rząd i polityczną reprezentację obywateli. Jednak życie państwa nie zatrzymuje się pomiędzy kolejnymi wyborami. Podejmowane są decyzje dotyczące gospodarki, bezpieczeństwa, energetyki, rolnictwa, edukacji i praw obywatelskich.

Często są to decyzje, których konsekwencje ponoszą miliony Polaków, choć nie mieli oni realnej możliwości wypowiedzenia się na ich temat.

Nie wystarczy powiedzieć, że decyzję podjęli wybrani przedstawiciele. Demokracja nie powinna oznaczać kilkuletniego milczenia obywateli i nieograniczonej swobody politycznych decydentów.

Nie chodzi o to, aby każdą sprawę rozstrzygać w powszechnym głosowaniu. Chodzi o możliwość zabrania głosu wtedy, gdy sprawa ma istotne znaczenie dla wspólnoty narodowej, oraz o stworzenie mechanizmów, dzięki którym stanowisko obywateli nie pozostaje bez znaczenia.

Państwo powinno słuchać swoich obywateli nie tylko w dniu wyborów.

Prawdziwa demokracja zaczyna się tam, gdzie głos obywatela ma znaczenie również po zakończeniu kampanii wyborczej.

Polska gospodaruje

Energetyka – kto decyduje o bezpieczeństwie gospodarczym Polski?

Energetyka to nie tylko elektrownie, kopalnie, sieci przesyłowe i rachunki za prąd. To jeden z fundamentów niezależności gospodarczej państwa, konkurencyjności polskiego przemysłu i poziomu życia obywateli.

Dostępność energii, jej cena i bezpieczeństwo dostaw wpływają na praktycznie każdą dziedzinę gospodarki. Od nich zależy funkcjonowanie przedsiębiorstw, gospodarstw rolnych, transportu, usług i całego systemu społecznego.

Dlatego kierunek rozwoju polskiej energetyki nie może być traktowany jako wyłącznie techniczna lub branżowa kwestia, pozostawiona w gestii kolejnych ekip rządzących.

Polska potrzebuje długofalowej, racjonalnej i dostosowanej do własnych możliwości strategii energetycznej. Powinna ona uwzględniać nasze zasoby, położenie geograficzne, potrzeby przemysłu, bezpieczeństwo dostaw oraz rzeczywiste koszty transformacji.

Nie oznacza to odrzucania nowych technologii ani zamykania się na współpracę międzynarodową. Oznacza natomiast konieczność zachowania zdolności do samodzielnego podejmowania decyzji w sprawach podstawowych dla funkcjonowania państwa.

I tutaj ponownie wracamy do kwestii władzy zwierzchniej Narodu.

Kto powinien określać strategiczne kierunki polskiej energetyki? Czy wystarczy, że kolejne rządy przedstawiają własne programy, które mogą zostać zmienione po następnych wyborach? Czy też powinniśmy wypracować ponadpartyjne, długoterminowe założenia, zaakceptowane społecznie i podlegające obywatelskiej kontroli?

Energetyka jest zbyt ważna, aby jej przyszłość zależała wyłącznie od bieżących interesów politycznych.

Bezpieczeństwo energetyczne to bezpieczeństwo państwa. A państwo jest wspólnym dobrem Narodu.

 

Od obywatelskiego pomysłu do decyzji państwa – jak mogłoby to działać?

Wyobraźmy sobie, że grupa obywateli dostrzega problem, który wymaga rozwiązania na poziomie ogólnokrajowym.

Dzisiaj taka inicjatywa najczęściej wymaga znalezienia odpowiedniego środowiska politycznego, zdobycia zainteresowania mediów, a następnie przekonania parlamentarzystów do podjęcia tematu.

W proponowanym przez nas modelu droga mogłaby wyglądać zupełnie inaczej.

Krok pierwszy – inicjatywa.

Obywatel zgłasza na platformie Władzy Zwierzchniej Narodu problem lub propozycję rozwiązania. Inicjatywa otrzymuje własną przestrzeń, w której można ją przedstawić, uzupełnić i poddać ocenie.

Krok drugi – społeczna debata.

Zainteresowani obywatele przedstawiają argumenty, uwagi i alternatywne rozwiązania. Swoje opinie mogą zaprezentować również eksperci i przedstawiciele zainteresowanych środowisk.

Krok trzeci – poznanie stanowiska Narodu.

Jeżeli inicjatywa uzyska wymagane poparcie, uruchamiana jest określona procedura konsultacji lub głosowania. Obywatele mogą wyrazić swoje stanowisko w sposób bezpieczny i zweryfikowany.

Krok czwarty – zobowiązanie instytucji państwa.

W zależności od rodzaju głosowania i jego podstawy prawnej wynik powinien uruchamiać określoną procedurę działania właściwych organów państwa. Może to być obowiązek rozpatrzenia inicjatywy, przeprowadzenia referendum albo realizacji wiążącego rozstrzygnięcia.

Ważne, aby skutki prawne poszczególnych procedur były jasno określone, a wynik głosowania nie pozostawał jedynie informacją o społecznych nastrojach.

To oczywiście uproszczony przykład. Pokazuje jednak zasadniczą zmianę: obywatel nie musi czekać na zainteresowanie polityków, aby jego problem stał się przedmiotem publicznej debaty.

Technologia daje nam możliwość stworzenia takiego systemu. Potrzebna jest jeszcze odpowiednia organizacja, regulacje prawne i wola polityczna.

Nie musimy wymyślać demokracji od nowa. Możemy wykorzystać współczesne możliwości, aby wreszcie nadać realną treść konstytucyjnej zasadzie władzy zwierzchniej Narodu.

Czy taki sposób uczestnictwa obywateli w sprawach państwa jest możliwy i potrzebny? Zapraszamy do dyskusji.

myPolacy mamy głos!

Nie chcemy być tylko wyborcami. Chcemy współdecydować.

Trzeci numer Biuletynu myPolacy poświęcamy pytaniu o rzeczywisty udział obywateli w sprawowaniu władzy.

Nie wystarczy krytykować obecnego systemu. Nie wystarczy wskazywać błędy kolejnych rządów i parlamentów. Potrzebujemy rozwiązań, które pozwolą nam wspólnie decydować o sprawach ważnych dla Polski.

Przedstawiamy propozycję zmiany ustrojowej, w której Naród zachowuje zwierzchnictwo nie tylko w konstytucyjnej deklaracji, ale również w praktyce funkcjonowania państwa.

Nie oczekujemy bezkrytycznej akceptacji naszych pomysłów. Przeciwnie – chcemy, aby były analizowane, oceniane, uzupełniane i doskonalone.

Dlatego kierujemy do Czytelników trzy pytania:

1. Czy obecny system daje obywatelom wystarczający wpływ na decyzje podejmowane w ich imieniu?
2. Jakie sprawy powinny wymagać bezpośredniego stanowiska Narodu?
3. Czy popieracie stworzenie ogólnokrajowej platformy umożliwiającej obywatelom stały udział w podejmowaniu decyzji publicznych?

Zapraszamy do przesyłania opinii, uwag i własnych propozycji na adres:

jan.sposob@o2.pl

Zapraszamy do debaty na naszym Forum.

Niech to Forum stanie się zaczątkiem do powszechnej przestrzeni do deliberacji i współdecydowania o sprawach ważnych

Chcemy, aby myPolacy stawało się miejscem spotkania ludzi, których łączy troska o przyszłość Polski i przekonanie, że odpowiedzialność za państwo nie kończy się na oddaniu głosu w wyborach.

Polska jest naszym wspólnym domem. Mamy prawo i obowiązek współdecydować o tym, jak jest urządzony.

Redakcja myPolacy